Student-editie
PISA meet wat AI met lezen doet, ministers worden betrapt op chatbot-speeches, en de scriptie zelf staat ter discussie.
PISA: kwart van de leerlingen gebruikt wekelijks een chatbot, lezen gaat achteruit
Het onderzoek laat zien welke vaardigheid je nu juist niet moet laten verslappen: kritisch lezen.
Deze week is er weinig nieuws dat over jouw vak zelf gaat. Daarom is deze editie korter.
De OECD presenteerde op 8 september het PISA-onderzoek van 2025. PISA meet elke paar jaar wat 15-jarigen kunnen. De uitkomst voor Nederland is somber: de gemiddelde leesvaardigheid daalde verder sinds 2022 en ligt duidelijk onder het EU-gemiddelde. Tegelijk gebruikt ongeveer een kwart van de Nederlandse leerlingen wekelijks een AI-chatbot om iets op te zoeken, te schrijven of samen te vatten. Ruim een derde zet AI wekelijks in als leermiddel, vergelijkbaar met het gemiddelde van veertien EU-landen. Het onderzoek laat zien waar de daling precies zit: in het beoordelen van informatie en het kritisch nadenken over een tekst. Het aandeel "snelle lezers", die teksten vluchtig doorlopen, is tussen 2018 en 2025 bijna verdubbeld. Dat is precies de vaardigheid die je nodig hebt om te merken dat een chatbot iets verkeerd zegt. Dit gaat over scholieren, niet over jou. Maar zij zitten over een paar jaar naast je in de collegebanken, en de gewoonte die PISA beschrijft, hebben studenten net zo goed. Lees deze week één vakartikel helemaal door zonder samenvatting vooraf, en schrijf daarna zelf in vijf zinnen op wat erin stond. Een chatbot geeft altijd een vloeiend, afgerond antwoord. Dat leest prettig, dus je controleert minder. Wie gewend raakt aan kant-en-klare samenvattingen, oefent niet meer met het zware werk: een moeilijke alinea twee keer lezen, de bron wegen, tegenstrijdigheden opmerken. Die vaardigheid slijt als je hem niet gebruikt, en je merkt het pas als je een fout in een AI-antwoord had moeten zien en hem miste. Er zit een kloof in het onderzoek die je moet kennen: volgens PISA krijgen sociaaleconomisch bevoorrechte leerlingen vaker de kans om AI-geletterdheid te ontwikkelen. Iedereen gebruikt de tools, maar niet iedereen leert ze beoordelen. Dat kan de digitale kloof rond AI juist vergroten. Voor jou betekent het: wacht niet tot je opleiding een cursus aanbiedt. De vaardigheid om een AI-antwoord te wantrouwen is nu meer waard dan de vaardigheid om er een te vragen.
Achtergrond voor abonneesDeze editie laat zien hoe kwetsbaar kritisch lezen is geworden, en hoe belangrijk het blijft. PISA toont dat leesvaardigheid daalt terwijl AI-gebruik stijgt. Ministers worden betrapt op chatbottekst met dezelfde detectietools die jouw werk kunnen scannen. De UvA-discussie over de scriptie laat zien dat procesbewijs belangrijker wordt dan het eindproduct alleen. En de rechter in Rotterdam waarschuwt dat wat je in een chatbot typt, zijn vertrouwelijkheid kan verliezen. Samen vragen ze om dezelfde houding: gebruik AI bewust, bewaar je tussenstappen, en blijf zelf controleren wat een chatbot je voorschotelt.
Ministers betrapt op AI-teksten in hun speeches
Nieuwsuur en de Volkskrant vonden sporen van AI-tekst in toespraken van onder anderen premier Rob Jetten, onderwijsminister Rianne Letschert, minister Dilan Yesilgöz en staatssecretaris Derk Boswijk. Sommige speeches zouden vrijwel volledig uit chatbottekst bestaan. Bij Letschert ging het om een toespraak in de aula van de TU Delft. Nieuwsuur gebruikte de detectietool Pangram, die zo'n vijftien procent van die speech als AI-tekst aanmerkte. Het ministerie erkent dat het weleens kunstmatige intelligentie inzet. Dat is opmerkelijk: de minister die over jouw onderwijs gaat, wordt beoordeeld met hetzelfde soort detectietool waarmee jouw scriptie kan worden gescand. Bewaar dit voorbeeld voor het gesprek met je opleiding over wat een detectiescore eigenlijk waard is. Een detectietool als Pangram geeft geen bewijs, maar een schatting. Hij kijkt naar patronen die typisch zijn voor door een model gegenereerde tekst: hoe voorspelbaar het volgende woord is, hoe gelijkmatig de zinnen lopen. Vandaar een uitkomst als 'vijftien procent van deze speech'. Dat is een waarschijnlijkheid over een stuk tekst, geen vaststelling per zin. Hier zit de spanning voor jou: als een score van vijftien procent genoeg is om een minister in het nieuws te brengen, wat betekent zo'n score dan bij jouw verslag? De tool kan niet zien of iemand AI gebruikte om te ordenen, te vertalen of alles te schrijven. Daarom schuiven opleidingen naar procesbewijs en vermelding. Zorg dat jij kunt laten zien hóé je AI gebruikte, dan hoef je niet te discussiëren over een percentage.
Achtergrond voor abonneesDit is een voorproefje.
Abonnees lezen de hele Student-editie: alle verhalen, en bij elk de achtergrond in klare taal.
Schrijf je in →Nog niet zover? Lees eerst de gratis brief →
AI en techniek, in klare taal.
Dit is de Student-editie. Abonnees lezen bij elk bericht de achtergrond, in klare taal.
Inschrijven
inklaretaal · Amsterdam · © 2026